Powszechny obowiązek reagowania w przypadku zdarzenia lub zjawiska mogącego stanowić zagrożenie dla życia i zdrowia wynika wprost z art. 68 i 69 Ustawy z dnia z dnia 5 grudnia 2024 r. o ochronie ludności i obronie cywilnej[1].
Powszechny obowiązek reagowania
Powszechny obowiązek reagowania wprowadza art. 68 ustawy który stanowi, że: „Każdy, kto zauważy zdarzenie lub zjawisko mogące stanowić zagrożenie dla życia
i zdrowia, jest obowiązany niezwłocznie powiadomić o tym centrum powiadamiania ratunkowego albo właściwe służby lub podmioty ratownicze, a także do czasu ich przybycia udzielić pomocy osobom znajdującym się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia lub zdrowia, jeżeli może jej udzielić bez narażenia siebie lub innej osoby na niebezpieczeństwo utraty życia lub zdrowia.”
Pierwszym obowiązkiem wynikającym z tego przepisu jest niezwłoczne powiadomienie odpowiednich służb — centrum powiadamiania ratunkowego lub właściwych służb ratowniczych, takich jak straż pożarna, policja czy pogotowie ratunkowe. Podkreślono tutaj konieczność działania „niezwłocznie”, co oznacza obowiązek natychmiastowego zgłoszenia zagrożenia, bez zbędnej zwłoki i bez względu na to, czy zagrożenie już się zmaterializowało, czy dopiero może wystąpić.
Drugi obowiązek to udzielenie pomocy osobom znajdującym się w bezpośrednim niebezpieczeństwie utraty życia lub zdrowia, jednak z istotnym zastrzeżeniem: pomoc ta musi być możliwa do udzielenia bez narażania siebie lub innych osób na niebezpieczeństwo. Przepis ten odzwierciedla zasadę proporcjonalności
i zdrowego rozsądku — obywatel nie jest zobowiązany do działań heroicznych, lecz do pomocy w takim zakresie, w jakim jest to realnie bezpieczne.
Obowiązki obywateli w sytuacji zagrożenia
Zgodnie z art. 69 ustawy, osoby zaalarmowane lub powiadomione o zagrożeniu, są zobowiązane do działania bez narażania siebie lub innych osób na ryzyko utraty życia lub zdrowia, poprzez:
- podjęcie działań przygotowujących do ochrony przed zagrożeniem;
- podjęcie we własnym zakresie działań mogących zmniejszyć skutki zagrożenia, mających na celu ochronę zdrowia, życia, mienia i dóbr kultury;
- przekazanie w miarę możliwości informacji o zagrożeniach i sposobach postępowania osobom, co do których nie ma pewności, że informacja ta do nich dotarła;
- zachowanie się w sposób zgodny z komunikatem przekazanym przez właściwy organ administracji publicznej lub kierującego działaniem.
Ustawa nakłada na każdego obywatela obowiązek podjęcia odpowiedniej reakcji
w przypadku zauważenia zdarzenia lub zjawiska, które może stanowić zagrożenie dla życia bądź zdrowia. Przepis ten odgrywa fundamentalną rolę w systemie bezpieczeństwa publicznego, wyznaczając minimalny, ale zarazem istotny zakres odpowiedzialności każdego z nas. Podkreśla się, że skuteczność ochrony ludności nie zależy wyłącznie od działań profesjonalnych służb ratowniczych, ale również od właściwej, świadomej reakcji świadków niebezpiecznych zdarzeń. Taki obowiązek wzmacnia kulturę reagowania w społeczeństwie i przeciwdziała biernej postawie wobec zagrożeń.
Każda osoba, która uzyskała informację o zagrożeniu – niezależnie od tego, czy pochodzi ona z alarmu, komunikatu służb, czy od innych osób – powinna działać z rozwagą i odpowiedzialnością. Jednocześnie należy pamiętać, że działanie takie nie może narażać siebie ani innych na niebezpieczeństwo. W przypadku powzięcia informacji o zagrożeniu, należy podjąć następujące działania:
- Przygotowanie się do ochrony przed zagrożeniem
W tym zakresie mieszczą się proste, zdroworozsądkowe czynności, takie jak np. zamknięcie okien w przypadku skażenia powietrza, przygotowanie dokumentów, leków i innych przedmiotów niezbędnych do ewakuacji czy też zabezpieczenie mieszkania. To etap, w którym warto działać z wyprzedzeniem – „przygotuj się, zanim coś się wydarzy”. Rząd Rzeczypospolitej Polskiej opracował „Poradnik bezpieczeństwa”, który zawiera szereg przydatnych informacji, pomocnych do przygotowania się na ewentualne zdarzenia.
Poradnik dystrybuowany jest w formie papierowej oraz dostępny na stronie internetowej (dostęp: 2026.03.19):
https://www.gov.pl/web/poradnikbezpieczenstwa/nasze-publikacje
Osoby zainteresowane tą tematyką, mogą również zapoznać się
z polskojęzyczną wersją szwedzkiego poradnika – broszury „W razie sytuacji kryzysowej lub wojny” – dostępnej na stronie internetowej (dostęp: 2026.03.19):
https://www.msb.se/sv/om-msb/information-pa-andra-sprak/polska/om-broschyren/
- Działania zmniejszające skutki zagrożenia
Jeśli okoliczności na to pozwalają, warto podjąć działania ograniczające możliwe szkody – zawsze w granicach bezpieczeństwa. Przykłady takich działań to odłączenie prądu przy zalaniu, pomoc sąsiadowi w opuszczeniu budynku czy zabezpieczenie cennych przedmiotów.
- Przekazywanie informacji innym osobom
Jeśli wiemy o zagrożeniu i mamy kontakt z osobami, które mogły nie otrzymać odpowiedniego komunikatu (np. starsi sąsiedzi czy osoby bez telefonu), należy ich poinformować. To wyraz solidarności społecznej, który pomaga zmniejszyć ryzyko paniki i chaosu.
- Stosowanie się do komunikatów służb
Najważniejsze w sytuacji zagrożenia jest wykonywanie poleceń wydanych przez właściwe organy, w szczególności: straż pożarną, policję, ratowników czy administrację publiczną. Ich komunikaty mają na celu ochronę zdrowia
i życia, a brak posłuszeństwa może zwiększyć ryzyko dla wszystkich.
Ustawa nie nakłada na obywateli obowiązków przekraczających ich możliwości. Oczekuje się zachowania rozsądku i troski o własne bezpieczeństwo, udzielania
w miarę możliwości pomocy innym oraz słuchania poleceń służb.
Podstawą odpowiedzialnego zachowania w sytuacjach kryzysowych jest współpraca i świadomość społeczna, a nie jedynie formalny nakaz. Przepisy te kształtują postawy sprzyjające bezpieczeństwu wszystkich obywateli.
[1] https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20240001907
