Podczas zajęć usłyszałem od słuchacza o problemie, który na pierwszy rzut oka wydaje się błahy: kaucja za butelki z wodą wydawane pracownikom. Krótka rozmowa pokazała jednak, że sprawa jest bardziej złożona, niż mogłoby się wydawać i może realnie wpływać na bezpieczeństwo pracy.

Pierwszy problem dotyczy przechowywania pustych butelek[1]. Kiedyś puste opakowanie było zgniatane i trafiało po prostu do odpowiedniego pojemnika. Dziś staje się „nośnikiem wartości”[2], który trzeba zachować, oddać i rozliczyć. W praktyce oznacza to gromadzenie pustych butelek np. w szatniach, autach służbowych, pomieszczeniach socjalnych, a czasem nawet przy stanowiskach pracy.

Worki czy inne pojemniki z pustymi butelkami mogą utrudniać poruszanie się, zwężać drogi ewakuacyjne, zwiększać ryzyko potknięcia i utrudniać utrzymanie porządku. Teoretycznie to tylko kilka plastikowych opakowań. W praktyce — kolejny drobny czynnik ryzyka, który dokłada się do innych zagrożeń.

Drugi problem dotyczy relacji między pracodawcą a pracownikiem. Pojawia się pytanie, kto odpowiada za niezwrócone butelki. W niektórych firmach pojawiają się pomysły rozliczania pracowników z opakowań i potrącanie wartości niezwróconej kaucji (w sytuacji, gdy butelka nie zostanie przez pracownika zwrócona). W tym momencie problem przestaje być wyłącznie organizacyjny — staje się także psychologiczny.

Pracownik, który zamiast skupiać się na zadaniach zastanawia się, czy oddał wszystkie butelki i czy nie będzie musiał do nich dopłacać, dokłada sobie kolejny stres. Ktoś może uznać to za przesadę, ale współczesne bezpieczeństwo pracy coraz częściej uwzględnia właśnie drobne obciążenia psychiczne i organizacyjne, które rozpraszają uwagę. Człowiek nie działa w próżni. Jeśli w czasie pracy musi pamiętać jeszcze o „rozliczeniu plastikowych butelek”, jego zasoby uwagi są po prostu mniejsze.

Trzeci problem, choć brzmi paradoksalnie, jest całkowicie realny: czas i koszty związane z dostarczeniem pustych butelek do butelkomatu. Odzyskanie kaucji wymaga bardzo często dodatkowego przejazdu (angażowania pracownika i pojazdu) wyłącznie po to, by zwrócić opakowanie[3]. Ekologiczny sens takiego działania bywa więc co najmniej dyskusyjny.

Obowiązek zapewnienia pracownikom wody wynika z przepisów dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy[4]^–[5], zwłaszcza podczas upałów i pracy w warunkach uciążliwych. Woda nie jest benefitem, lecz elementem ochrony zdrowia. Jeśli system kaucyjny zacznie utrudniać jej dystrybucję albo wywoływać konflikty organizacyjne, rozwiązanie proekologiczne może osłabić rozwiązanie prozdrowotne.

Nie oznacza to jednak, że system kaucyjny jest zły. Oznacza natomiast, że każdą zmianę trzeba oceniać także pod kątem praktyki. W bezpieczeństwie pracy problemy rzadko wynikają z jednego dużego błędu. Znacznie częściej są skutkiem serii drobnych, pozornie nieistotnych trudności (organizacyjnych, technicznych, ludzkich), które z czasem wpływają na zachowania ludzi.

Dlatego obok dyskusji o ekologii i intencjach ustawodawcy, warto stawiać pytania czysto operacyjne: jak zaprojektować obieg opakowań w zakładzie, jak prowadzić ewidencję zwrotów oraz jak zorganizować bezpieczne miejsca składowania, by nie tworzyć nowych zagrożeń.

System kaucyjny w firmach to dziś nie tylko kwestia ekologii, ale również wewnętrznej logistyki, odpowiedzialności pracodawcy oraz zgodności z przepisami. ∎

[1] W wielu zakładach pracy, zwłaszcza w okresach wysokich temperatur, pracownikom wydaje się dużą ilość butelek z napojami w celu zapewnienia im odpowiednich warunków pracy i ochrony przed skutkami upałów. W praktyce powoduje to konieczność bieżącego nadzorowania obiegu opakowań zwrotnych, ich gromadzenia oraz zwracania do punktów sprzedaży. Problem ten dotyczy również pracodawców realizujących prace w terenie, gdzie kontrola nad liczbą wydanych i zwróconych butelek jest szczególnie utrudniona. Pracownicy wykonujący obowiązki poza siedzibą pracodawcy, często przemieszczają się między różnymi miejscami wykonywania pracy, korzystają z pojazdów służbowych lub pracują w rozproszonych zespołach. W takich warunkach trudno zapewnić stały nadzór nad opakowaniami, wyznaczyć jedno miejsce ich przechowywania oraz dopilnować ich terminowego zwrotu. Powoduje to ryzyko zagubienia lub zniszczenia butelek, powstawania dodatkowych kosztów po stronie pracodawcy oraz konieczność prowadzenia bardziej szczegółowej ewidencji wydawanych napojów i opakowań.

[2] Wysokość kaucji określa Rozporządzenie Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 8 lipca 2024 r. w sprawie wysokości kaucji dla poszczególnych rodzajów opakowań objętych systemem kaucyjnym

[3] Wyjątkiem jest sytuacja, w której pracodawca zawarł umowę z dostawcą wody, przewidującą stałe dostawy napojów oraz odbiór pustych opakowań z zakładu pracy. W takim przypadku ciężar organizacyjny związany z obiegiem butelek może zostać w znacznym stopniu ograniczony, ponieważ dostawca przejmuje obowiązki związane z ich odbiorem i rozliczeniem. Rozwiązanie to ułatwia pracodawcy zapewnienie pracownikom dostępu do napojów, a jednocześnie zmniejsza ryzyko zagubienia opakowań, powstawania dodatkowych kosztów oraz konieczności prowadzenia szczegółowej ewidencji zwrotów.

[4] https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19960600279

[5] https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19971290844