Wobec współczesnych wyzwań cywilizacyjnych[1] coraz częściej mówi się o kompetencjach przyszłości. Jedną z nich jest krytyczne myślenie[2], uznane za szczególnie istotne podczas konferencji „Pomorze mówi przyszłość”, w której uczestniczyłem 28 maja 2026 r. w Centrum Nauki Eksperyment w Gdyni. Nie jest ono jedynie pojęciem związanym z edukacją czy rozwojem osobistym. Coraz wyraźniej widać, że stanowi również ważną kompetencję bezpieczeństwa — zarówno w życiu społecznym, jak i zawodowym.
W obszarze bezpieczeństwa pracy przez lata skupiano się głównie na procedurach, instrukcjach, normach technicznych i formalnym nadzorze. Są one nadal niezbędne, ale coraz wyraźniej widać, że same nie zapewniają bezpieczeństwa. Ostatecznie każda organizacja opiera się na decyzjach ludzi — kierowników, pracowników i specjalistów. To jakość tych decyzji często decyduje o uniknięciu zagrożenia.
Krytyczne myślenie nie oznacza podważania wszystkiego ani stałej nieufności wobec procedur. To zdolność analizowania sytuacji, zadawania pytań, dostrzegania ryzyka, weryfikowania założeń i wyciągania logicznych wniosków. Pozwala wyjść poza literalny zapis instrukcji. W praktyce bezpieczeństwa oznacza umiejętność zauważenia, że procedura nie obejmuje konkretnej sytuacji, warunki pracy się zmieniły lub rutyna zaczyna zastępować realną ocenę zagrożenia.
Wypadki rzadko są skutkiem jednego spektakularnego błędu. Częściej wynikają z ciągu drobnych decyzji, uproszczeń i błędnych założeń. Osoba wykonująca stale te same czynności może uznać brak incydentów za dowód bezpieczeństwa. Tymczasem brak wypadku nie zawsze oznacza brak zagrożenia — czasem jedynie to, że zdarzenie jeszcze nie nastąpiło. Krytyczne myślenie pomaga przełamać tę pułapkę rutyny.
Wyraźnym przykładem skutków błędnych decyzji jest awaria elektrowni jądrowej w Czarnobylu podczas testów bezpieczeństwa w 1986 roku[3]. Jej przyczyną nie były wyłącznie błędy techniczne, lecz także kultura organizacyjna i sposób podejmowania decyzji. Ignorowano sygnały ostrzegawcze, odchodzono od procedur, a część personelu działała pod presją osiągnięcia celu.
Podobny mechanizm pojawia się w wielu organizacjach: gdy priorytetem stają się wynik, termin lub ciągłość pracy, ryzyko łatwo zostaje odsunięte na dalszy plan. Historia licznych katastrof (np. zatonięcie statku Jan Heweliusz[4]) pokazuje, że zagrożenia często były widoczne wcześniej, lecz zabrakło odwagi albo refleksji, by zakwestionować przyjęty sposób działania.
Takie zjawiska widać również w codziennej pracy. Pracownik produkcji, który od lat obsługuje tę samą maszynę, może stopniowo pomijać część zabezpieczeń, bo „nigdy nic się nie stało”. Nowa osoba obserwuje ten sposób działania i uznaje go za normę. Procedury są dostępne, szkolenia przeprowadzone, dokumentacja kompletna — a mimo to rzeczywisty poziom bezpieczeństwa spada. Po wypadku organizacja często pyta: „kto popełnił błąd?”, zamiast zapytać: „dlaczego system tolerował odchodzenie od zasad?”.
Krytyczne myślenie w kulturze bezpieczeństwa polega właśnie na rozpoznawaniu takich mechanizmów, zanim doprowadzą do zdarzenia.
Współczesne organizacje mierzą się z wyzwaniem związanym z rozwojem sztucznej inteligencji i automatyzacją procesów. Coraz więcej decyzji wspierają systemy analityczne, algorytmy i rozwiązania oparte na danych. Paradoksalnie właśnie w takim środowisku znaczenie krytycznego myślenia jeszcze bardziej rośnie.
Sztuczna inteligencja może wspierać analizę ryzyka, wykrywać nieprawidłowości
i przewidywać zagrożenia, ale nie zwalnia człowieka z odpowiedzialności za ocenę sytuacji i decyzje. System może wskazać trend lub wygenerować rekomendację, lecz nie uwzględnia w pełni kontekstu organizacyjnego, społecznego i psychologicznego. Nadmierne zaufanie do technologii może prowadzić do nowego rodzaju błędów — sytuacji, w której człowiek przestaje samodzielnie analizować informacje, uznając system za nieomylny.
Współczesne organizacje mierzą się także z nadmiernym zaufaniem do procedur. Instrukcje bezpieczeństwa są niezbędne, lecz nie powinny zastępować samodzielnej oceny sytuacji. Powstają zwykle z myślą o typowym scenariuszu, podczas gdy rzeczywistość bywa znacznie bardziej złożona. Pracownik działający automatycznie może wykonać wszystkie wymagane czynności, a mimo to nie dostrzec nowego lub nietypowego zagrożenia. W efekcie nawet organizacje z rozbudowanymi systemami formalnymi mogą stopniowo tracić zdolność realnej oceny ryzyka.
Szczególnie widoczne jest to w dużych strukturach, gdzie łatwo dochodzi do rozproszenia odpowiedzialności. Każdy realizuje swoją część procesu, zakładając, że za całość odpowiada ktoś inny. W takich warunkach błędy decyzyjne wynikają nie tyle z braku wiedzy, ile z braku szerszej refleksji nad systemem. Pracownicy przestają zadawać pytania, gdy organizacja premiuje przede wszystkim szybkość działania i formalną zgodność. Tymczasem bezpieczeństwo często wymaga zatrzymania procesu, zgłoszenia wątpliwości albo zakwestionowania utrwalonego sposobu postępowania.
Współczesne wyzwania dodatkowo zwiększają znaczenie krytycznego myślenia. Rozwój technologii, automatyzacji i sztucznej inteligencji sprawia, że człowiek coraz częściej funkcjonuje w środowisku nadmiaru informacji. Problemem nie jest już dostęp do danych, lecz ich trafna interpretacja. Systemy mogą generować liczne komunikaty, raporty i wskaźniki, ale to człowiek musi ocenić, które z nich rzeczywiście wpływają na bezpieczeństwo. Bez tej umiejętności organizacje mogą ulec złudnemu poczuciu kontroli, opartemu wyłącznie na danych i formalnych miernikach.
Krytyczne myślenie jest więc nie tylko kompetencją intelektualną, lecz także praktycznym narzędziem ograniczania ryzyka. Ułatwia dostrzeganie zależności, analizę przyczyn zdarzeń i przewidywanie skutków decyzji. W kulturze bezpieczeństwa oznacza gotowość do zadawania pytań nawet wtedy, gdy wszystko pozornie działa prawidłowo. Oznacza także świadomość, że procedura może okazać się niewystarczająca, a organizacja — mimo formalnej zgodności — może stopniowo tracić zdolność realnego zarządzania zagrożeniami.
Krytyczne myślenie coraz częściej należy traktować jako jedną z kluczowych kompetencji przyszłości. Pozwala ono świadomie oceniać ryzyko, weryfikować założenia i podejmować decyzje w sytuacjach, których nie da się w pełni opisać procedurami ani przewidzieć za pomocą technologii.
W świecie złożonych systemów technicznych i organizacyjnych bezpieczeństwo zależy więc nie tylko od narzędzi, norm i rozwiązań technologicznych, lecz także od jakości ludzkiego myślenia. To ona decyduje, czy organizacja potrafi dostrzec zagrożenie, zanim przerodzi się ono w realne zdarzenie. ∎
[1] Współczesne wyzwania cywilizacyjne to zjawiska i procesy, które wpływają jednocześnie na bezpieczeństwo, gospodarkę, funkcjonowanie społeczeństw oraz codzienne życie ludzi. Coraz częściej są to problemy wzajemnie powiązane — technologiczne, społeczne, środowiskowe i organizacyjne. Do współczesnych wyzwań cywilizacyjnych można zaliczyć: rozwój sztucznej inteligencji i automatyzacji, nadmiar informacji i dezinformacja, rosnącą złożoność systemów technicznych i organizacyjnych, kryzysy energetyczne i klimatyczne, starzenie się społeczeństw i zmiany rynku pracy, kryzysy psychiczne i przeciążenie człowieka, cyberbezpieczeństwo i zależność od technologii, kryzys zaufania społecznego i polaryzacja.
[2] Krytyczne myślenie to proces analizowania dostępnych faktów, dowodów, obserwacji i argumentów w celu wyciągnięcia wniosków lub dokonania świadomych wyborów. Obejmuje rozpoznawanie założeń, uzasadnianie idei i działań oraz ocenę tych uzasadnień przez porównanie z różnymi perspektywami, pod kątem ich racjonalności i konsekwencji. Celem krytycznego myślenia jest formułowanie osądu na podstawie racjonalnej, sceptycznej i bezstronnej analizy. Jest to kompetencja, której można się nauczyć, wymaga jednak samosterownych i samokorygujących nawyków umysłu, ponieważ nie jest procesem naturalnym i musi zostać świadomie wywołana, aby skutecznie zadawać pytania i rozumować. Zakłada też zaangażowanie w przezwyciężanie egocentryzmu i socjocentryzmu.
Źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Krytyczne_my%C5%9Blenie [dostęp 03.07.2026 r.].
[3] Więcej informacji na temat katastrofy w Czarnobylu można znaleźć w podcaście „Czarnobyl. Prawdziwa historia”, dostępnym pod adresem: https://www.youtube.com/watch?v=M7PTT6BReSE [dostęp: 03.07.2026 r.].
[4] Więcej informacji na temat zatonięcia statku można znaleźć w podcaście „Heweliusz. Prawdziwa historia”, dostępnym pod adresem: https://www.polskieradio.pl/podcasty/heweliusz-prawdziwa-historia [dostęp: 03.07.2026 r.].
