Zapewnienie skutecznej ochrony prawnej osobom udzielającym pierwszej pomocy stanowi istotny element systemu bezpieczeństwa publicznego oraz realizacji konstytucyjnej zasady ochrony życia. Ustawodawca, dostrzegając konieczność stworzenia warunków sprzyjających podejmowaniu działań ratowniczych przez świadków zdarzeń, wprowadził regulacje mające na celu zarówno zagwarantowanie bezpieczeństwa prawnego osobom niosącym pomoc, jak i wyeliminowanie barier mogących zniechęcać do podjęcia interwencji.

Przepisy te obejmują m.in. ograniczenie odpowiedzialności karnej i cywilnej, a także ustanowienie mechanizmów kompensacyjnych w przypadku szkód majątkowych powstałych w związku z udzielaniem pierwszej pomocy. W efekcie tworzą one spójny system norm prawnych, który ma na celu ochronę osób działających w dobrej wierze, w sytuacjach nagłych i wymagających szybkiej reakcji.

Definicja pierwszej pomocy

Zgodnie z art. 3 pkt 7 ustawy z dnia 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 141)[1]:

Pierwsza pomoc – to zespół czynności podejmowanych w celu ratowania osoby w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego wykonywanych przez osobę znajdującą się w miejscu zdarzenia, w tym z wykorzystaniem wyrobu medycznego, wyposażenia wyrobu medycznego, zestawu zabiegowego i systemu w rozumieniu odpowiednio art. 2 pkt 1, 2, 10 i 11 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/745 z dnia 5 kwietnia 2017 r. w sprawie wyrobów medycznych, zmiany dyrektywy 2001/83/WE, rozporządzenia (WE) nr 178/2002 i rozporządzenia (WE) nr 1223/2009 oraz uchylenia dyrektyw Rady 90/385/EWG i 93/42/EWG (Dz. Urz. UE L 117 z 05.05.2017, str. 1, z późn. zm.) oraz produktów leczniczych dostępnych na miejscu zdarzenia, dopuszczonych do obrotu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Przepisy nakładające obowiązek udzielania pomocy przedlekarskiej

Obowiązek udzielenia pomocy w sytuacji nagłego zagrożenia życia oraz odpowiedzialność za jej brak określają następujące przepisy:

 

1. 1. Ustawa z dnia 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym.

Artykuł  4: Kto zauważy osobę lub osoby znajdujące się w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego lub jest świadkiem zdarzenia powodującego taki stan, w miarę posiadanych możliwości i umiejętności ma obowiązek niezwłocznego podjęcia działań zmierzających do skutecznego powiadomienia o tym zdarzeniu podmiotów ustawowo powołanych do niesienia pomocy osobom w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego.

Ustawa w sposób jednoznaczny wskazuje, że każdy obywatel zobowiązany jest do udzielenia pomocy osobie, która znajduje się w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego. Istotne jest, że wymóg ten dotyczy wszystkich, niezależnie od posiadania specjalistycznych kwalifikacji czy wykształcenia medycznego. Kluczowe znaczenie ma podjęcie działań ratowniczych, które – w zakresie własnych możliwości i umiejętności – mogą przyczynić się do uratowania życia lub ograniczenia skutków urazu.

Przy wykonywaniu tego obowiązku absolutnym minimum jest niezwłoczne powiadomienie odpowiednich służb – takich jak policja, pogotowie ratunkowe czy straż pożarna – o zaistniałej sytuacji. W ten sposób każdy obywatel może skutecznie przyczynić się do zapewnienia bezpieczeństwa i ochrony życia osób potrzebujących natychmiastowej pomocy.

 

• • Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 383 ze zm.)[2].

Artykuł  162: §  1. Kto człowiekowi znajdującemu się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu nie udziela pomocy, mogąc jej udzielić bez narażenia siebie lub innej osoby na niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.

§  2. Nie popełnia przestępstwa, kto nie udziela pomocy, do której jest konieczne poddanie się zabiegowi lekarskiemu albo w warunkach, w których możliwa jest niezwłoczna pomoc ze strony instytucji lub osoby do tego powołanej.

Ww. przepisy Kodeksu karnego dotyczą wszystkich sytuacji, w których istnieje konieczność niesienia pomocy. Nieudzielenie pomocy w sytuacji, gdy możliwe jest jej udzielenie, uznawane jest za poważne naruszenie prawa. Nie ma takiego obowiązku w momencie, gdy osoba niosąca pomoc musiałaby się narazić siebie lub inną osobę na śmierć lub ciężki uraz. Również nieudzielenie pomocy w sytuacji, gdy jest konieczne poddanie się zabiegowi lekarskiemu albo w warunkach, w których możliwa jest niezwłoczna pomoc ze strony instytucji lub osoby do tego powołanej. (“Pierwsza pomoc – sposób postępowania na miejscu zdarzenia”)

 

• • Ustawa z dnia 20 czerwca 1997 r. Prawo o ruchu drogowym (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1251 ze zm.)[3].

Ustawa reguluje zasady postepowania w sytuacji wystąpienia wypadku drogowego.

Artykuł  44: 1. Kierujący pojazdem w razie uczestniczenia w wypadku drogowym jest obowiązany:

1) zatrzymać pojazd, nie powodując przy tym zagrożenia bezpieczeństwa ruchu drogowego;

2) przedsięwziąć odpowiednie środki w celu zapewnienia bezpieczeństwa ruchu w miejscu wypadku;

3) niezwłocznie usunąć pojazd z miejsca wypadku, aby nie powodował zagrożenia lub tamowania ruchu, jeżeli nie ma zabitego lub rannego;

4) podać swoje dane personalne, dane personalne właściciela lub posiadacza pojazdu oraz dane dotyczące zakładu ubezpieczeń, z którym zawarta jest umowa obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, na żądanie osoby uczestniczącej w wypadku.

2. Jeżeli w wypadku jest zabity lub ranny, kierujący pojazdem jest obowiązany ponadto:

1) udzielić niezbędnej pomocy ofiarom wypadku oraz wezwać zespół ratownictwa medycznego i Policję;

2) nie podejmować czynności, które mogłyby utrudnić ustalenie przebiegu wypadku;

2a) do czasu przybycia na miejsce wypadku Policji i poddania go badaniu w celu ustalenia w organizmie zawartości alkoholu lub obecności środka działającego podobnie do alkoholu powstrzymać się od spożywania alkoholu i środków działających podobnie do alkoholu;

3) pozostać na miejscu wypadku, a jeżeli wezwanie zespołu ratownictwa medycznego lub Policji wymaga oddalenia się – niezwłocznie powrócić na to miejsce.

3. Przepisy ust. 1 i 2 stosuje się odpowiednio do innych osób uczestniczących w wypadku.

Z powyższych przepisów wynika, iż kierowca i inne osoby uczestniczące w wypadku drogowym, mają obowiązek m.in. udzielenia pomocy ofiarom wypadku oraz niezwłocznego wezwania odpowiednich służb ratowniczych i Policji.

 

• • Ustawa z dnia 20 maja 1971 r. Kodeks wykroczeń (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 734 ze zm.)[4]

Artykuł  93 § 1: Prowadzący pojazd, który, uczestnicząc w wypadku drogowym, nie udziela niezwłocznej pomocy ofierze wypadku,

podlega karze aresztu albo grzywny.

Dyspozycje ww. artykułu dotyczą sytuacji związanych z ruchem drogowym. Jeżeli kierujący pojazdem uczestniczy w wypadku drogowym i nie udziela niezwłocznej pomocy ofierze wypadku, popełnia wykroczenie. Grozi za to kara aresztu albo grzywny.

W zakresie przepisów dotyczących BHP, wskazać należy w szczególności:

 

1. 1. Ustawę z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 277 ze zm.)[5].

Obowiązki pracodawcy w zakresie organizacji systemu pierwszej pomocy zawarte są
w artykułach:

a) 207¹ § 1 pkt 3 Pracodawca jest obowiązany przekazywać pracownikom informacje
o pracownikach wyznaczonych do:

a) udzielania pierwszej pomocy,

b) wykonywania działań w zakresie zwalczania pożarów i ewakuacji pracowników.

b) Art. 209¹ § 1 Pracodawca jest obowiązany:

1) zapewnić środki niezbędne do udzielania pierwszej pomocy w nagłych wypadkach, zwalczania pożarów i ewakuacji pracowników;

2) wyznaczyć pracowników do:

a) udzielania pierwszej pomocy,

b) wykonywania działań w zakresie zwalczania pożarów i ewakuacji pracowników;

3) zapewnić łączność ze służbami zewnętrznymi wyspecjalizowanymi w szczególności w zakresie udzielania pierwszej pomocy w nagłych wypadkach, ratownictwa medycznego oraz ochrony przeciwpożarowej.

Należy podkreślić, że bez względu na fakt, w jaki sposób pracodawca wywiąże się z ww. obowiązków, każdy pracownik i osoba przebywająca na terenie zakładu pracy, ma obowiązek udzielenia pierwszej pomocy, zgodnie z przepisami prawnymi wskazanymi powyżej. Kwestia „rozliczenia” pracodawcy z realizacji ww. obowiązków stanowi przedmiot odrębnego postępowania (w ramach pracy zespołu powypadkowego, inspektora pracy i prokuratora – w zależności od ciężkości wypadku i/lub ilości poszkodowanych osób).

Weryfikacja ww. obowiązków pracodawcy, może być również dokonana podczas kontroli pracodawcy przez Państwowa Inspekcję Pracy[6] lub Państwową Inspekcję Sanitarną[7] w ramach swoich kompetencji ustawowych.

W przypadku zaniechania obowiązku udzielenia pierwszej pomocy przez pracownika, sprawcy grozi nie tylko (jak już wspomniano) odpowiedzialność karna, ale również odpowiedzialność pracownicza.

Zgodnie z art. 211 pkt 6 Kodeksu pracy (dalej – k.p.) jednym z podstawowych obowiązków pracownika jest niezwłoczne zawiadomienie przełożonego o zauważonym w zakładzie pracy wypadku albo zagrożeniu życia lub zdrowia ludzkiego oraz ostrzenie współpracowników, a także inne osoby znajdujące się w rejonie zagrożenia, o grożącym im niebezpieczeństwie.

Niedopełnienie tego obowiązku może skutkować nałożeniem na pracownika jednej z kar wymienionych w katalogu z art. 108 k.p. (kary upomnienia, nagany i pieniężna), a nawet rozwiązaniem przez pracodawcę umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika (w trybie art. 52 § 1 k.p.), w związku z ciężkim naruszeniem przez pracownika jego podstawowych obowiązków pracowniczych.

 

• • Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r.
    w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (t.j. Dz. U. z 2003 r. nr 169, poz. 1650 ze zm.)[8].

Paragraf  44: 1. Pracodawca jest obowiązany zapewnić pracownikom sprawnie funkcjonujący system pierwszej pomocy w razie wypadku oraz środki do udzielania pierwszej pomocy. W szczególności pracodawca powinien zapewnić:

1) punkty pierwszej pomocy w wydziałach (oddziałach), w których są wykonywane prace powodujące duże ryzyko wypadku lub związane z wydzielaniem się par, gazów albo pyłów substancji sklasyfikowanych jako stwarzające zagrożenie ze względu na ostre działanie toksyczne;

2) apteczki w poszczególnych wydziałach (oddziałach) zakładu pracy.

2. Ilość, usytuowanie i wyposażenie punktów pierwszej pomocy i apteczek powinny być ustalone w porozumieniu z lekarzem sprawującym profilaktyczną opiekę zdrowotną nad pracownikami, z uwzględnieniem rodzajów i nasilenia występujących zagrożeń.

3. Obsługa punktów i apteczek, o których mowa w ust. 1, na każdej zmianie powinna być powierzana wyznaczonym pracownikom, przeszkolonym w udzielaniu pierwszej pomocy.

4. W punktach pierwszej pomocy i przy apteczkach, w widocznych miejscach, powinny być wywieszone instrukcje o udzielaniu pierwszej pomocy w razie wypadku oraz wykazy pracowników, o których mowa w ust. 3.

5. Punkty pierwszej pomocy i miejsca usytuowania apteczek powinny być odpowiednio oznakowane, zgodnie z Polską Normą, i łatwo dostępne.

Przepisy gwarantujące ochronę prawną udzielającym pomocy

1) Ustawa z dnia 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym

Artykuł  5: 1. Osoba udzielająca pierwszej pomocy albo kwalifikowanej pierwszej pomocy, osoba wchodząca w skład zespołu ratownictwa medycznego, osoba udzielająca świadczeń zdrowotnych w szpitalnym oddziale ratunkowym, dyspozytor medyczny podczas wykonywania swoich zadań, wojewódzki koordynator ratownictwa medycznego wykonujący zadania, o których mowa w art. 29 ust. 5, oraz krajowy koordynator ratownictwa medycznego wykonujący zadania, o których mowa w art. 20a ust. 3, korzystają z ochrony przewidzianej w ustawie z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. z 2025 r. poz. 383, 1818 i 1872) dla funkcjonariuszy publicznych.

2. Osoba, o której mowa w ust. 1, może poświęcić dobra osobiste innej osoby, inne niż życie lub zdrowie, a także dobra majątkowe w zakresie, w jakim jest to niezbędne dla ratowania życia lub zdrowia osoby znajdującej się w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego albo ochrony lub ratowania własnego życia lub zdrowia.

Powyższy przepis nie tylko chroni osobę ratującą przed zarzutem złamania nietykalności cielesnej poszkodowanego, ale również zapewnia ochronę prawną w przypadku poniesionej szkody na mieniu i zdrowiu

2) Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny

Zgodnie z ustawą Kodeks karny (k.k.) funkcjonariusz publiczny korzysta ze szczególnej ochrony prawnej. Oznacza to, że:

 

• • znieważenie funkcjonariusza podczas i w związku z pełnieniem obowiązków (art. 226 k.k.) jest przestępstwem zagrożonym karą grzywny, ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku,

• • naruszenie nietykalności cielesnej funkcjonariusza (art. 222 k.k.) zagrożone jest grzywną, karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 3.

• • czynna napaść na funkcjonariusza (art. 223 k.k.) to przestępstwo, za które grozi kara pozbawienia wolności od roku do 10 lat.

Powyższe oznacza, że w przypadku ataku na osobę, która udziela pomocy, sprawca podlega takiej samej karze, jak za atak na funkcjonariusza publicznego (np. policjanta).

Obowiązek naprawienia szkody osobie udzielające pierwszej pomocy

1) Ustawa z dnia 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym

Artykuł 6: 1. Osobie, która poniosła szkodę na mieniu powstałą w następstwie udzielania przez nią pierwszej pomocy, przysługuje roszczenie o naprawienie tej szkody od Skarbu Państwa reprezentowanego przez wojewodę właściwego ze względu na miejsce powstania szkody.

2. Naprawienie szkody, o którym mowa w ust. 1, obejmuje szkodę rzeczywistą.

3. Naprawienie szkody, o którym mowa w ust. 1, nie przysługuje, jeżeli szkoda powstała wyłącznie z winy osoby, o której mowa w ust. 1, lub osoby trzeciej, za którą Skarb Państwa nie ponosi odpowiedzialności.

4. W zakresie nieuregulowanym w ust. 1-3 do naprawienia szkody, o którym mowa w ust. 1, stosuje się przepisy ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2025 r. poz. 1071, 1172 i 1508).

Osobie, która poniosła szkodę na mieniu w wyniku udzielania pierwszej pomocy, przysługuje roszczenie o odszkodowanie od Skarbu Państwa, reprezentowanego przez właściwego wojewodę.

Roszczenie obejmuje szkodę rzeczywiście poniesioną (np. podczas resuscytacji osoba udzielająca pomocy uszkodziła kurtkę i telefon). Odszkodowanie nie obejmuje utraconych korzyści (np. jeżeli osoba udzielająca pomocy podczas jej udzielania zniszczyła buty – zwrot obejmuje wartość butów, ale nie obejmuje np. utraconego zarobku z powodu spóźnienia do pracy.

W zakresie innych roszczeń odszkodowawczych będą miały zastosowanie zasady ogólne wynikające z przepisów Kodeksu cywilnego.

2) Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1071, ze zm.)[9]

Artykuł 757: Kto w celu odwrócenia niebezpieczeństwa grożącego drugiemu ratuje jego dobro, może żądać od niego zwrotu uzasadnionych wydatków, chociażby jego działanie nie odniosło skutku i jest odpowiedzialny tylko za winę umyślną lub rażące niedbalstwo.

Przepis wskazuje, że osoba, która podejmuje działania w celu odwrócenia niebezpieczeństwa grożącego drugiemu, może żądać zwrotu uzasadnionych wydatków od osoby ratowanej. Istotne jest, że możliwość domagania się zwrotu kosztów nie obejmuje szkód poniesionych w wyniku ratowania cudzego zdrowia – w tej sytuacji zastosowanie mają przepisy ogólne.

Podsumowanie

Jeśli działamy w dobrej wierze, kierujemy się zdrowym rozsądkiem i stosujemy do powszechnie przyjętych zasad udzielania pierwszej pomocy — w szczególności dokonujemy wstępnej oceny stanu poszkodowanego, zabezpieczamy miejsce zdarzenia oraz niezwłocznie wzywamy fachową pomoc, dzwoniąc pod numer alarmowy — nie powinniśmy obawiać się odpowiedzialności karnej. Kluczowe jest również, aby nie przekraczać swoich kompetencji i nie podejmować działań wymagających specjalistycznej wiedzy lub uprawnień, takich jak podawanie leków, wykonywanie zastrzyków czy ingerencje naruszające ciągłość tkanek (np. nacinanie skóry).

W praktyce oznacza to, że nasze działania powinny być adekwatne do sytuacji, proporcjonalne do posiadanych umiejętności oraz ukierunkowane na podtrzymanie podstawowych funkcji życiowych poszkodowanego do czasu przyjazdu służb ratunkowych. Nawet proste czynności — takie jak udrożnienie dróg oddechowych, ułożenie w pozycji bezpiecznej czy wsparcie psychiczne — mogą mieć kluczowe znaczenie dla zdrowia i życia.

Z perspektywy prawnej i etycznej szczególnie istotne jest to, że największe ryzyko poważnych konsekwencji wynika nie z podjęcia próby udzielenia pomocy, lecz z jej zaniechania. Brak reakcji w sytuacji zagrożenia życia lub zdrowia może prowadzić nie tylko do pogorszenia stanu poszkodowanego, ale również do odpowiedzialności karnej osoby, która mogła pomóc, a tego nie zrobiła. Dlatego należy pamiętać, że rozsądne i odpowiedzialne działanie — nawet jeśli nieidealne — jest zdecydowanie lepsze niż całkowita bierność.

---

[1] https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20250000091

[2] https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=wdu19970880553

[3] https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=wdu19970980602

[4] https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=wdu19710120114

[5] https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=wdu19740240141

[6] https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=wdu20070890589

[7] https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19850120049

[8] https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20031691650

[9] https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=wdu19640160093

fot. Katrin Perspektywa, Wrocław Pilczyce